Trung tâm công nghệ sinh học Thành Phố Hồ Chí Minh

MỘT SỐ GIẢI PHÁP ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ SINH HỌC TRONG CÔNG TÁC GIỐNG TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH GIAI ĐOẠN 2025-2030, TẦM NHÌN ĐẾN NĂM 2045

TS Nguyễn Hải An
Giám đốc Trung tâm Công nghệ sinh học TP. HCM

I. MỞ ĐẦU

Công nghệ sinh học giống là lĩnh vực then chốt của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và được Đảng, Nhà nước xác định là ngành kinh tế – kỹ thuật mũi nhọn. Nghị quyết số 36-NQ/TW ngày 30/01/2023 của Bộ Chính trị đã khẳng định: phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học là xu thế tất yếu, là động lực quan trọng để đổi mới mô hình tăng trưởng, bảo đảm an ninh lương thực, an ninh y tế và phát triển bền vững.

Với vị thế trung tâm kinh tế – khoa học công nghệ lớn nhất cả nước, Thành phố Hồ Chí Minh có trách nhiệm đi đầu trong việc làm chủ và ứng dụng công nghệ sinh học giống, phục vụ nông nghiệp đô thị, nông nghiệp công nghệ cao, xây dựng thương hiệu nông sản sạch – an toàn – chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng nội địa và xuất khẩu. Tuy nhiên, hiện nay tỷ lệ giống nhập khẩu vẫn còn rất cao (60-80%), năng suất và khả năng chống chịu biến đổi

II. THỰC TRẠNG ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ SINH HỌC TRONG CÔNG TÁC GIỐNG TẠI TP. HỒ CHÍ MINH

1. Những kết quả nổi bật đã đạt được (2015-2025)

 - Làm chủ và ứng dụng thành công nhiều công nghệ hiện đại: nuôi cấy mô tế bào thực vật cho hơn 50 loài cây trồng (lan, hoa cúc, hoa đồng tiền, dưa lưới, cà chua, ớt, dược liệu…); công nghệ vi nhân giống cung cấp hàng triệu cây giống sạch bệnh mỗi năm; ứng dụng Marker-Assisted Selection (MAS) và thí điểm chỉnh sửa gen CRISPR/Cas9.

- Bảo tồn hơn 750 nguồn gen thực vật và 280 chủng vi sinh vật quý.

- Chuyển giao hơn 100 quy trình công nghệ giống cho nông dân và doanh nghiệp.

- Hình thành hệ thống các đơn vị nghiên cứu mạnh: Trung tâm Công nghệ Sinh học TP.HCM (HCMBIOTECH), Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Nông nghiệp Công nghệ cao, các viện nghiên cứu và trường đại học lớn.

Đặc biệt, Trung tâm Công nghệ Sinh học TP.HCM (trực thuộc Ban Quản lý Khu Công nghệ cao) đã đạt nhiều thành tựu nổi bật: Chọn tạo và cung ứng hàng chục giống hoa kiểng chất lượng cao, giảm tỷ lệ nhập khẩu hoa lan từ 80% xuống dưới 50%. Ứng dụng thành công CRISPR/Cas9 tạo giống dưa leo kháng virus (2023). Sản xuất 2 triệu cây giống/năm bằng hệ thống ngập chìm tạm thời (TIS). Phát triển chế phẩm sinh học và quy trình chọn giống thủy sản sạch bệnh (tôm, cá cảnh, lươn không bùn…).

2.     Những hạn chế  

Tỷ lệ giống chủ lực vẫn phụ thuộc 60-80% nguồn nhập khẩu.

Chưa làm chủ hoàn toàn các công nghệ lõi: chỉnh sửa gen quy mô lớn, tin sinh học, ngân hàng gen số.

Cơ sở vật chất một số phòng thí nghiệm đã xuống cấp, thiếu bioreactor công nghiệp và hệ thống giải trình tự gen tốc độ cao.

Thiếu chuyên gia đầu ngành về genomics, bioinformatics và chỉnh sửa gen. Cơ chế chưa đủ đột phá để thu hút doanh nghiệp tham gia mạnh mẽ vào nghiên cứu và sản xuất giống.

III. CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC

 1.Cơ hội

- Nghị quyết 98/2023/QH15 cho phép TP.HCM thí điểm nhiều cơ chế đặc thù.

- Nhu cầu giống sạch bệnh, giống chịu mặn – chịu hạn – ngắn ngày ngày càng lớn.

- Thị trường giống Đông Nam Á tăng trưởng 12-15%/năm.

- Sự bùng nổ của AI và tin sinh học giúp rút ngắn chu kỳ chọn giống từ 10-12 năm xuống còn 4-6 năm.

2. Thách thức

- Biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt.

- Cạnh tranh gay gắt từ Thái Lan, Hà Lan, Israel, Mỹ.

- Rủi ro an toàn sinh học khi ứng dụng công nghệ chỉnh sửa gen.

IV. MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỀ XUẤT (2025-2030, tầm nhìn 2045)

Giải pháp 1: Hoàn thiện cơ chế, chính sách đột phá

1.     Ban hành Nghị quyết chuyên đề của HĐND TP.HCM về “Phát triển công nghiệp giống công nghệ sinh học 2026-2035”

2.     Miễn 100% thuế thu nhập doanh nghiệp trong 5 năm đầu và 50% trong 9 năm tiếp theo đối với doanh nghiệp sản xuất giống CNSH.

3.     Thưởng cho mỗi giống mới được công nhận lưu hành quốc gia/quốc tế.

4.     Doanh nghiệp được giữ 100% lợi nhuận từ thương mại hóa kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước.

5.     Hỗ trợ 100% chi phí đánh giá an toàn sinh học và thử nghiệm đồng ruộng đối với giống GMO.

6.     Thí điểm cơ chế “sandbox giống GMO”.

Giải pháp 2: Đầu tư hạ tầng và làm chủ công nghệ lõi

7. Đầu tư Dự án Nghiên cứu và Phát triển giống Quốc gia miền Nam” (Trung tâm CNSH chủ trì).

8. Xây dựng Khu sản xuất giống CNSH tập trung.

9. Đầu tư 5 hệ thống bioreactor công nghiệp 10.000–50.000 lít.

10. Xây dựng Ngân hàng gen số TP.HCM và kho bảo quản lạnh sâu (-196°C) dung lượng 50.000 mẫu.

11. Làm chủ hoàn toàn công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR/Cas9 và Base Editing cho ít nhất 15 loài cây trồng/vật nuôi/thủy sản vào năm 2030.

12. Triển khai Genomic Selection kết hợp AI cho 12 cây trồng/thủy sản chủ lực.

Giải pháp 3: Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao

13. Thu hút chuyên gia Việt kiều và quốc tế

14. Đặt hàng đào tạo tiến sĩ chuyên ngành Genomics, Bioinformatics, Plant & Animal Biotechnology tại Mỹ, EU, Nhật, Úc, Đài Loan (2025-2032)

15. Xây dựng chương trình “Nhà khoa học trẻ giống CNSH” (hỗ trợ 100% kinh phí cho nhà khoa học dưới 40 tuổi).

16. Thành lập Liên minh đào tạo giống CNSH với 7 trường đại học lớn của Thành phố.

Giải pháp 4: Xây dựng hệ sinh thái và thương mại hóa

 17. Thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm giống CNSH TP.HCM (quy mô 3.000 tỷ đồng).

 18. Ươm tạo các startup giống CNSH (hỗ trợ tài chính + lab miễn phí).

 19. Xây dựng thương hiệu chung “HCMC Biotech Seed” kèm hệ thống truy xuất nguồn gốc blockchain.

 20. Tổ chức “Hội chợ giống CNSH quốc tế TP.HCM” định kỳ 2 năm/lần (lần đầu năm 2027).

 21. Đặt mục tiêu xuất khẩu giống đạt 1 tỷ USD/năm vào 2035 và 3 tỷ USD/năm vào 2045.

V. KIẾN NGHỊ

1.     Đối với Trung ương

- Sớm ban hành Nghị định hướng dẫn Luật Đa dạng sinh học 2024 (đặc biệt về tiếp cận nguồn gen và chia sẻ lợi ích).

- Cho phép TP.HCM thí điểm cơ chế “sandbox” về giống biến đổi gen trong phạm vi kiểm soát.

2.     Đối với Thành ủy – HĐND – UBND TP.HCM

- Ban hành Nghị quyết chuyên đề phát triển công nghiệp giống CNSH. 

- Quyết định chủ trương đầu tư Dự án đầu tư về Nghiên cứu và Phát triển giống Quốc gia miền Nam

VI. KẾT LUẬN

Công tác giống bằng công nghệ sinh học không chỉ là nhiệm vụ khoa học – kỹ thuật mà còn là nhiệm vụ chính trị có ý nghĩa sống còn đối với an ninh lương thực quốc gia và vị thế của Thành phố Hồ Chí Minh trên bản đồ công nghệ sinh học khu vực và thế giới.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Chính trị (2023). Nghị quyết số 36-NQ/TW ngày 30/01/2023 về phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học phục vụ phát triển bền vững đất nước trong tình hình mới.

2. Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam (2023). Nghị quyết số 98/2023/QH15 ngày 24/6/2023 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển Thành phố Hồ Chí Minh.

3. Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam (2024). Luật Đa dạng sinh học số 76/2024/QH15.

4. Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh (2023). Chương trình hành động số 42-CTr/TU ngày 15/5/2023 thực hiện Nghị quyết 36-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển công nghệ sinh học.

5. UBND Thành phố Hồ Chí Minh (2022-2025). Báo cáo tổng kết Đề án phát triển công nghệ sinh học Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2016-2025 và định hướng đến năm 2030.

6. Ban Quản lý Khu Công nghệ cao TP.HCM (2025). Báo cáo tổng kết 20 năm hoạt động Trung tâm Công nghệ Sinh học Thành phố Hồ Chí Minh (2005-2025). TP.HCM, tháng 11/2025.

7. Trung tâm Công nghệ Sinh học TP.HCM (2025). Báo cáo khoa học thường niên 2024-2025. Địa chỉ truy cập: https://hcmbiotech.com.vn

8. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn TP.HCM (2025). Báo cáo hiện trạng sản xuất và cung ứng giống cây trồng, vật nuôi, thủy sản trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2020-2025.

9. Nguyễn Xuân Dũng và cs. (2024). “Ứng dụng công nghệ CRISPR/Cas9 tạo giống dưa leo kháng virus gây bệnh tại Việt Nam”. Tạp chí Công nghệ Sinh học, 22(3), tr. 451-462.

10.   Trần Thị Thu Hà và cs. (2025). “Công nghệ ngập chìm tạm thời (Temporary Immersion System) trong nhân giống quy mô công nghiệp hoa lan và cây kiểng tại TP.HCM”. Tạp chí Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, 23(5), tr. 678-689.

11. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2024). Chiến lược phát triển giống cây trồng, vật nuôi, thủy sản đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Hà Nội.

12. IRRI (2024). Annual Report 2023-2024: Climate-resilient rice varieties for the Mekong Delta. Los Baños, Philippines.

13. KeyGene N.V. (2024). Technology Transfer Agreement on Genomic Selection with Ho Chi Minh City Biotechnology Center (ký kết tháng 9/2024).

14. FAO (2024). The State of the World’s Animal Genetic Resources for Food and Agriculture. Rome.

15. Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO) (2024). International Patent Registration of Vietnamese Mokara Orchid Lines developed by HCMBIOTECH (số đăng ký quốc tế WO/2024)