Trung tâm công nghệ sinh học Thành Phố Hồ Chí Minh

Trong kỷ nguyên chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo, nhân lực chất lượng cao đã trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và khả năng bứt phá của các đô thị lớn. Đối với Thành phố Hồ Chí Minh – trung tâm kinh tế, khoa học và công nghệ hàng đầu cả nước – phát triển nhân lực, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ sinh học (CNSH), không chỉ là một yêu cầu chiến lược mà còn là động lực để Thành phố dẫn dắt hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.

Xu thế toàn cầu: Nhân lực CNSH là lợi thế cạnh tranh quốc gia
Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, 2023), các ngành liên quan đến CNSH đang tăng trưởng hai chữ số mỗi năm và kéo theo nhu cầu bùng nổ về nhân lực trình độ cao – không chỉ giỏi chuyên môn mà còn phải thành thạo công nghệ số và tư duy hệ thống. Các quốc gia tiên phong như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc đều xác định rõ: đầu tư cho nhân lực CNSH là đầu tư dài hạn để bảo đảm vị thế quốc gia trong nền kinh tế sinh học tương lai.
Tại Việt Nam, định hướng phát triển CNSH đã được khẳng định trong nhiều văn kiện quan trọng như Nghị quyết 36-NQ/TW (2023) về phát triển và ứng dụng CNSH, và gần đây là Nghị quyết 57-NQ/TW (2024) về đột phá trong khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Cả hai nghị quyết đều nhấn mạnh: nhân lực là nền tảng, là điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa các chiến lược công nghệ.

Thành phố Hồ Chí Minh tiên phong trong cơ chế phát triển nhân lực CNSH
Trên cơ sở đó, TP.HCM đang đi đầu trong việc thể chế hóa các chủ trương chiến lược bằng những chính sách đặc thù. Dự thảo Nghị quyết Hội đồng nhân dân Thành phố (2025) về phát triển nhân lực chất lượng cao cho các ngành công nghiệp trọng điểm, trong đó có CNSH, đặt ra nhiều chính sách đột phá như: học bổng toàn phần, hỗ trợ sau đại học, thu hút chuyên gia quốc tế, đầu tư cho phòng thí nghiệm mở và đặt hàng đào tạo từ các trường đại học.
Công nghệ sinh học được Thành phố định vị là một trong những ngành kỹ thuật – kinh tế ưu tiên phát triển. Với mục tiêu đến năm 2045, lĩnh vực này sẽ đóng góp 10–15% GRDP, đưa TP.HCM trở thành trung tâm sản xuất, dịch vụ và đổi mới sáng tạo CNSH hàng đầu châu Á.

Trung tâm Công nghệ sinh học Thành phố Hồ Chí Minh – Hạt nhân đào tạo thực tiễn
Góp phần hiện thực hóa khát vọng này, Trung tâm Công nghệ sinh học Thành phố Hồ Chí Minh giữ vai trò là đơn vị nòng cốt trong đào tạo và phát triển nguồn nhân lực. Với đội ngũ 155 viên chức, có gần 70% là nghiên cứu viên trình độ sau đại học, trong đó có gần 50 nghiên cứu sinh ở nước ngoài, Trung tâm hội tụ sức mạnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Nhiều nghiên cứu viên được đào tạo tại các quốc gia phát triển và hiện đang dẫn dắt các hướng nghiên cứu mới trong chẩn đoán, giống cây trồng – vật nuôi, vaccine và công nghệ sinh học môi trường.
 

TS. Nguyễn Trọng Bình và TS. Nguyễn Thị Lệ Thủy (áo dài) đang công tác tại Trung tâm CNSH TP.HCM
đều đã tốt nghiệp Nghiên cứu sinh Tiến sỹ tại Nhật Bản
 

Trung tâm không chỉ là cơ sở nghiên cứu mà còn là địa chỉ đào tạo thực hành uy tín tại khu vực phía Nam. Hàng trăm lượt học viên, sinh viên, cán bộ kỹ thuật đã tham gia các khóa huấn luyện chuyên sâu, các chương trình phối hợp quốc tế hoặc học sau đại học trong và ngoài nước.
 

Nghiên cứu sinh thực tập trong phòng thí nghiệm Trung tâm CNSH TP.HCM với sự hướng dẫn của chuyên gia nước ngoài
 

Điểm đặc biệt là mô hình đào tạo tại đây gắn liền giữa học thuật và ứng dụng. Người học được tham gia trực tiếp vào các dự án nghiên cứu - sản xuất - thương mại hóa sản phẩm CNSH, hình thành tư duy đổi mới và năng lực triển khai thực tế - yếu tố còn thiếu trong nhiều chương trình đào tạo hiện nay.

Bước chuyển chiến lược: Gắn kết đào tạo CNSH với hệ sinh thái công nghệ cao
Từ năm 2025, Trung tâm Công nghệ sinh học TP.HCM đã được chuyển giao về trực thuộc Ban Quản lý Khu Công nghệ cao Thành phố – một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo phía Đông Thành phố. Sự điều chỉnh này mang ý nghĩa chiến lược, nhằm tăng cường kết nối giữa nghiên cứu công nghệ sinh học và chuỗi giá trị công nghệ cao, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với thực tiễn sản xuất và nhu cầu doanh nghiệp.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là hoàn thiện hạ tầng, cơ chế hay mô hình tổ chức, mà là phát triển đội ngũ – những cán bộ khoa học có khả năng giải quyết các bài toán lớn, đóng góp vào sản phẩm công nghệ ứng dụng và truyền cảm hứng cho các nhà khoa học trẻ.

Giải bài toán điểm nghẽn: Tạo không gian và động lực cho người làm khoa học
Một trong những thách thức lớn nhất trong phát triển nguồn nhân lực công nghệ sinh học hiện nay là thiếu vắng hệ sinh thái học thuật lành mạnh – nơi người làm khoa học không chỉ được làm việc mà còn được phát triển, được ghi nhận và truyền cảm hứng. Nhiều cán bộ trẻ được đào tạo bài bản, có năng lực nghiên cứu độc lập và khả năng hội nhập quốc tế, nhưng lại phải xoay xở trong hệ thống còn thiếu cơ chế nuôi dưỡng tài năng, chẳng hạn: không gian sáng tạo hạn chế, định hướng học thuật thiếu nhất quán, thiếu đội ngũ kế cận để cộng tác và thiếu chính sách đãi ngộ tương xứng.
Thực tế đó dẫn đến tình trạng ngày càng phổ biến: những người giỏi, giàu đam mê, nhưng buộc phải rời khỏi con đường nghiên cứu để tìm kiếm sự ổn định tài chính – một sự lãng phí lớn đối với nguồn lực trí tuệ quốc gia.
Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp cần sản phẩm công nghệ sinh học ứng dụng, nhưng lại thiếu cầu nối với giới nghiên cứu – do chưa có cơ chế phối hợp hiệu quả giữa viện, trường và doanh nghiệp. Hệ quả là những hạt nhân tiềm năng không liên kết thành mạng lưới sáng tạo, mà rời rạc, phân tán và thiếu sức lan tỏa.
Nếu không giải quyết được những điểm nghẽn này, sẽ rất khó để hình thành một cộng đồng khoa học mạnh – nơi đội ngũ kế thừa có thể phát triển bền vững, gắn bó lâu dài và cống hiến trọn vẹn với sự nghiệp nghiên cứu.

Kiến nghị chính sách: Đầu tư đúng – nuôi dưỡng đúng
Để Thành phố Hồ Chí Minh thực sự trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu, việc phát triển nguồn nhân lực khoa học – công nghệ cần được đặt vào vị trí trung tâm của mọi chiến lược. Điều đó đòi hỏi một cách tiếp cận bài bản, dài hạn và đồng bộ về chính sách. Một số định hướng cụ thể cần được ưu tiên gồm:
Thứ nhất: Đổi mới mô hình đào tạo, không chỉ truyền đạt kiến thức chuyên môn, mà còn nuôi dưỡng lý tưởng khoa học, tư duy phản biện và tinh thần trách nhiệm xã hội;
Thứ hai: Bảo đảm mức sống ổn định cho người làm nghiên cứu, để họ yên tâm theo đuổi sự nghiệp khoa học và không buộc phải lựa chọn giữa đam mê và sinh kế;
Thứ ba: Trao quyền tự chủ cho các chuyên gia đầu ngành, tạo điều kiện hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, có khả năng dẫn dắt và phát triển đội ngũ kế thừa;
Thứ tư: Tăng cường hội nhập quốc tế, qua hợp tác nghiên cứu, trao đổi học thuật và kết nối vào các mạng lưới chuyên gia toàn cầu;
Thứ năm: Xác lập rõ bài toán nghiên cứu gắn với thực tiễn, có địa chỉ ứng dụng cụ thể, để nhà khoa học thấy rõ ý nghĩa, tác động và giá trị của công việc họ đang thực hiện.
Cùng đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình và hội nhập sâu rộng với thế giới hiện đại, Thành phố đã có khát vọng và tiềm lực mạnh mẽ. Việc cần làm lúc này là mở lối cho những người trẻ tin tưởng và dấn thân, bằng cơ chế cụ thể, nhất quán và có tầm nhìn dài hạn. Khi nhân lực khoa học được nuôi dưỡng đúng cách, mọi chiến lược chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo hay phát triển kinh tế tri thức đều có cơ hội trở thành hiện thực.