1. Giới thiệu chung
Bệnh nhiễm khuẩn là một trong những trở ngại lớn nhất đối với ngành nuôi trồng thủy sản toàn cầu, gây thiệt hại ước tính khoảng 6 tỷ USD mỗi năm [1]; đồng thời thúc đẩy thị trường điều trị bệnh do vi khuẩn dự báo tăng từ 2,1 tỷ USD năm 2026 lên 4,6 tỷ USD vào năm 2036 [2]. Việc phụ thuộc quá nhiều vào kháng sinh làm gia tăng nguy cơ kháng thuốc, do đó vắc xin được xem là giải pháp phòng bệnh căn cơ, kinh tế và bền vững nhất [3]. Mặc dù hiện nay đã có nhiều loại vắc xin thương mại (dạng bất hoạt tiêm xoang bụng, vắc xin tái tổ hợp hay vắc xin DNA) dành cho các loài cá kinh tế như cá hồi Đại Tây Dương, cá rô phi, cá chẽm, cá tra và cá tầm [3–5], hầu hết các vắc xin này đều được sản xuất từ vi khuẩn ở trạng thái sống tự do (planktonic) [6].
Theo Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), khoảng 80% các trường hợp nhiễm khuẩn ở động vật và con người xuất phát từ vi khuẩn tồn tại dưới dạng màng sinh học (biofilm) [7]. Màng sinh học là cấu trúc quần thể vi sinh vật phức tạp được bao bọc trong chất nền polyme ngoại bào (EPS) tự tiết ra (bao gồm eDNA, protein, polysaccharide và lipid) [6, 14]. Trạng thái sống này giúp vi khuẩn ẩn nấp khỏi hệ miễn dịch của ký chủ, gia tăng khả năng chống chịu kháng sinh và gây ra các bệnh nhiễm trùng mãn tính [8, 9]. Do vi khuẩn trong màng sinh học có sự biến đổi lớn về biểu hiện gen và cấu trúc protein so với dạng sống tự do [18], việc phát triển vắc xin dựa trên màng sinh học (biofilm-based vaccines) đang trở thành một hướng đi đột phá nhằm kích hoạt hệ miễn dịch chống lại các yếu tố độc lực cốt lõi của vi khuẩn gây bệnh trên cá [6, 10–13].
2. Cơ chế hình thành biofilm và các kháng nguyên liên quan
Quá trình hình thành màng sinh học trải qua 4 giai đoạn chính:
(1) Bám dính ban đầu của vi khuẩn tự do lên bề mặt;
(2) Hình thành cụm vi khuẩn và sản xuất chất nền EPS;
(3) Phát triển và trưởng thành cấu trúc không gian 3D;
(4) Phân tán màng sinh học để bắt đầu chu kỳ mới [6, 20]. Quá trình này được điều hòa chặt chẽ bởi hệ thống cảm biến số lượng (Quorum Sensing - QS) thông qua các tín hiệu như AHL (ở vi khuẩn Gram âm), AIP (ở vi khuẩn Gram dương) và AI-2/AI-3 [21, 22]. Tín hiệu QS điều hòa trực tiếp các gen kiểm soát cấu trúc biofilm và yếu tố độc lực (ví dụ như các yếu tố kích hoạt VpsR, VpsT, protease HapA và độc tố ở loài
Vibrio) [23].
Hình 1. Chu trình sống của màng sinh học vi khuẩn
Các kháng nguyên thu được từ màng sinh học bao gồm hai nhóm chính:
Kháng nguyên tế bào trong biofilm: Các protein màng ngoài, lipopolysaccharide và vi nang biểu hiện đặc trưng khi vi khuẩn sống trong cấu trúc màng [6, 46, 47].
Kháng nguyên chất nền ngoại bào (EPS): Các polysaccharide như PNAG/PIA [19, 51, 52], protein cấu trúc bám dính (như protein gắn DNA - DNABII [54, 56]) và eDNA [14].
3. Các nghiên cứu quan trọng về thử nghiệm vắc xin biofilm
Các nghiên cứu thực nghiệm trong hai thập kỷ qua đã chứng minh những ưu điểm vượt trội của vắc xin biofilm trên nhiều loài cá nuôi thương mại:
Phương pháp cho ăn (Chủng ngừa qua đường miệng - Oral immunization): Phần lớn vắc xin biofilm được phát triển theo phương pháp cho ăn, trong đó vắc xin được trộn trực tiếp vào thức ăn để vật nuôi tiếp nhận qua đường tiêu hóa. Đây là phương thức tối ưu, giúp giảm chi phí nhân công và áp lực căng thẳng (stress) cho cá so với phương pháp tiêm từng cá thể [10–13, 25].
Mức độ bảo hộ vượt trội so với vắc xin dạng tự do (Planktonic): Dưới đây là bảng tổng hợp các thử nghiệm nổi bật ghi nhận hiệu quả bảo vệ (RPS) của vắc xin biofilm so với vắc xin vi khuẩn tự do.
Bảng 1: Bảng tổng hợp kết quả thử nghiệm vắc xin biofilm trên các loài cá nuôi thương mại phổ biến
Hình 2. Quy trình đánh giá vắc xin biofilm trên cá
Cơ chế đáp ứng miễn dịch mạnh mẽ: Vắc xin biofilm kích thích tăng nồng độ kháng thể đặc hiệu (IgM trong huyết thanh, chất nhầy và ruột) [25, 107], tăng hoạt tính thực bào của bạch cầu, đồng thời gia tăng biểu hiện các gen miễn dịch bẩm sinh và viêm như TLR2, TLR3, IL-1β, TNF-α, IL-8, IL-10, IL-12 và enzyme lysozyme [11, 12, 25].
Sử dụng chất mang bảo vệ (Chitosan): Việc bao bọc kháng nguyên biofilm bằng hạt nano chitosan giúp bảo vệ protein không bị phân hủy bởi dịch vị dạ dày khi cá ăn, tăng cường hấp thu tại niêm mạc ruột [11, 12, 25].
4. Hạn chế, tồn tại và thách thức
Dù đạt kết quả khả quan, việc đưa vắc xin biofilm từ phòng thí nghiệm ra quy mô thương mại vẫn gặp nhiều rào cản lớn:
Hiệu quả không đồng nhất giữa các loài vi khuẩn: Ví dụ, nguyên mẫu vắc xin biofilm
Streptococcus iniae trên cá nhụ 4 râu chỉ đạt RPS 22,85%; thấp hơn vắc xin tế bào bất hoạt thông thường (FKC - 42,8%). Điều này cho thấy vắc xin biofilm không phải lúc nào cũng tối ưu cho mọi mầm bệnh nếu chưa được hiệu chỉnh [25].
Sự biến đổi lô sản xuất và yếu tố môi trường: Các vắc xin biofilm nguyên tế bào bất nhiệt/formalin phụ thuộc lớn vào điều kiện nuôi cấy (nhiệt độ, dinh dưỡng, tốc độ khuấy). Sự thay đổi môi trường dẫn đến sự biến động về thành phần kháng nguyên giữa các lô sản xuất [115].
Giới hạn của việc chỉ dùng kháng nguyên biofilm: Kháng nguyên biofilm có thể không đủ để chặn vi khuẩn ở giai đoạn sống tự do ban đầu. Chiến lược kết hợp cả kháng nguyên dạng sống tự do (planktonic) và dạng biofilm, hoặc kết hợp kháng nguyên từ biofilm đa loài (multi-species biofilm) là bắt buộc để ngăn chặn hoàn toàn vòng đời vi khuẩn [6, 114].
Thách thức trong sản xuất quy mô công nghiệp: Việc sản xuất màng sinh học ở quy mô khối lượng lớn đòi hỏi các hệ thống phản ứng sinh học (bioreactor) chuyên dụng phức tạp [116, 117]. Hướng đi khả thi là ứng dụng vắc xin tái tổ hợp (recombinant vaccines) dựa trên phân tích miễn dịch đảo ngược (reverse vaccinology) và công cụ in silico (như server VaxiJen) để chọn lọc các protein bề mặt biofilm bảo tồn [108, 121].
Rào cản về đường cho ăn và tá dược niêm mạc: Các chủng ngừa qua đường miệng dễ bị phân hủy kháng nguyên ở đường tiêu hóa hoặc dung nạp miễn dịch [124]. Cần phát triển thêm các tá dược niêm mạc như (LTB) [122] hoặc CTB [123].
5. Kết luận – kiến nghị
Vắc xin màng sinh học đại diện cho một bước tiến đổi mới đầy hứa hẹn trong công tác phòng bệnh nhiễm khuẩn ở cá nuôi thương phẩm [6, 10–13]. Vắc xin biofilm nhắm vào các phân tử giúp vi khuẩn hình thành, bảo vệ và duy trì màng sinh học. Nhờ đó, vắc xin giúp kích thích mạnh hệ miễn dịch của cá và tạo hiệu quả bảo vệ cao hơn so với vắc xin truyền thống [6, 10–13].
Để chuyển giao thành công các vắc xin biofilm thương mại trong tương lai gần, các nghiên cứu cần tập trung vào 3 định hướng trọng tâm:
Ứng dụng công nghệ tái tổ hợp và vắc xin đa giá: Phối hợp các protein mục tiêu từ màng sinh học và dạng tế bào tự do thông qua giải trình tự genomic/proteomic [108, 114].
Tối ưu hóa hệ thống phân phối hạt nano và tá dược: Tiếp tục hoàn thiện các hạt mang như chitosan kết hợp tá dược niêm mạc (LTB, CTB) để đảm bảo độ bền của vắc xin trong thức ăn [11, 12, 122, 123].
Đánh giá an toàn đối với hệ vi sinh vật đường ruột (Microbiome): Đảm bảo vắc xin tiêu diệt mầm bệnh mà không làm xáo trộn hệ vi sinh vật có lợi của cá nuôi [56].
(
Nguồn tài liệu: Abraham, L. M., Abel, R. V., Hassian, L. M., Carlos, A., 2026. Experimental biofilm vaccines for fish aquaculture: an overview. Vaccine 92, 129152. p:1-12.
https://doi.org/10.1016/j.vaccine.2026.129152 ).